Гісторыя эміграцыі з зямель Беларусі

Ранняя эміграцыя з зямель Беларусі (XI – XVIII стст.)

Ранняя эміграцыя з беларускіх земляў ставіцца да часу Вялікага княства Літоўскага, у якім у XV-XVI стст. былі створаны прававыя асновы для выезду вольных людзей за мяжу. Сотні маладых беларусаў вучыліся ва ўніверсітэтах Заходняй і Цэнтральнай Еўропы і вольна вярталіся назад. Але многія заставаліся і ў іншых краінах. Да беларускіх эмігрантам можна прылічыць Івана Літвіна, Францiшка Скарыны, Пятра Мсціслаўца, Сімеона Полацкага, Іллю Капiевiча, Сцяпана Аскерку і іншых вядомых дзеячаў беларускай і ўсходнеславянскай культуры, якія пакінулі за мяжой глыбокі след у духоўным жыцці еўрапейскіх народаў.
На працягу стагоддзяў Беларусь была крыніцай міграцыі насельніцтва ў суседнія краіны. Гэты працэс прасочваецца ўжо з сярэдневечча, калі назіраліся досыць значныя перасяленні беларусаў на чале з князямі і баярамі Вялікага княства Літоўскага на ўсход, у Маскоўскую дзяржаву. Прычынай былі дынастычныя або палітычныя сваркі, разлады паміж прадстаўнікамі найбуйнейшых княскіх дынастый — Рурыкавічаў і Гедымінавічаў (напрыклад, бунт Міхаіла Глінскага).
Колькасць бежанцаў на Усход павялічылася з распаўсюджваннем у Беларусі каталіцызму і прыняццем Брэсцкая царкоўнай уніі. Міжканфесіянальныя непаразуменні былі сур’ёзным аргументам для эміграцыі. У сувязі з гэтым у ХVІ–ХVІІ стст. Беларусь пакінулі некалькі тысяч праваслаўных.
Маскоўская дзяржава на працягу некалькіх стагоддзяў пасля свайго ўзнікнення была вельмі зацікаўлена ў прытоку новага насельніцтва для засялення неабсяжных прастораў на Усходзе. Рускія правіцелі не грэбавалі гвалтоўнымі метадамі вырашэння праблемы. Падчас войнаў з Вялікім княствам Літоўскім рускія ваяводы прымусова вывозілі жыхароў у Масковію на сталае жыхарства. Дзесяткі тысяч ліцвінаў (так тады называліся жыхары сучаснай Беларусі) захапіў у палон цар Іван Грозны падчас Лівонскай вайны. А ваяводы цара Аляксея Міхайлавіча ў 1654–1667 гг. акупавалі большую частку Беларусі і дакладалі свайму сюзерэну аб сотнях тысяч паланяннікаў. Беларускіх сялян аддавалі ў прыгон рускім памешчыкам, а мяшчан, рамеснікаў сялілі ў гарадах дзеля ўздыму расійскай эканомікі. Нашчадкі гэтых прымусовых мігрантаў у большасці асіміляваліся сярод мясцовага насельніцтва і рэдка хто з іх памятае пра свае ліцвінскія — беларускія — карані.
Але не толькі на Усход мігрыравалі нашы продкі. Пасля таго, як вялікія князі Альгерд і Вітаўт вызвалілі Украіну з-пад татарскай няволі і далучылі яе землі да ВКЛ, пачалося паступовае засяленне ўкраінскіх стэпаў. Незадаволеныя сваім лёсам ліцвіны ішлі пешшу альбо плылі на чоўнах і плытах у нізоўе Дняпра, у Запарожскую Сеч, уліваліся ў казацкую вольніцу. Аб шырокай распаўсюджанасці вандровак «у казакі» сведчыць старадаўні беларускі фальклор, дзе казацкія матывы і сюжэты сустракаюцца даволі часта.
А ліцвінская эліта часцяком накіроўвалася на Захад, у Польшчу. Першым слынным эмігрантам з ВКЛ на Захад стаў бадай што вялікі князь Ягайла, які ўступіў у шлюб з польскай каралевай Ядвігай у 1385 г. і каранаваўся польскім каралём. Услед за манархам у Кракаў, потым у Варшаву пацягнуліся ліцвінскія магнаты і шляхта. Пасля Люблінскай уніі (1569) працэс апалячвання ліцвінскай — беларускай — эліты набыў шырокія памеры. Магнаты Агінскія, Вішнявецкія, Радзівілы, Патоцкія і іншыя прадстаўнікі ВКЛ неўзабаве стварылі найбольш уплывовыя кланы ў Рэчы Паспалітай. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай большасць з іх не захацела паддавацца русіфікацыі і абвясціла сябе палякамі. Тое ж учыніла і частка шляхты, але ў адрозненне ад магнатаў шляхта не выехала ў Польшчу, а засталася ў Беларусі і ўтварыла тут польскую нацыянальную меншасць. Сёння яна называецца польскай дыяспарай у Беларусі.

Палітычная эміграцыя з тэрыторыі Беларусі ў канцы XVIII – пачатку XX стст.

Пасля ўключэння Беларусі ў склад Расійскай імперыі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай на пярэдні план выйшлі палітычныя прычыны эміграцыі. Страх рэпрэсіяў з боку царскага ўрада змушаў пакідаць радзіму тысячы ўдзельнікаў паўстання 1794, 1830-1831, 1863-1864 гг., Прыхільнікаў Напалеона і аднаўлення ВКЛ падчас руска-французскай вайны 1812 г.
Частка з іх уключалася ў рэвалюцыйны і вызваленчы рух у Еўропе і Амерыцы (Тадэуш Касцюшка, Валер Урублеўскі, Мікалай Судзiловскi і інш.), iншыя садзейнічалі развіццю культуры і навукі краін свайго новага пражывання, не забываючы адначасова аб Беларусі (Ігнат Дамейка, Вікенцій Дмахоўскі, Напалеон Орда, Аляксандр Рыпiнскi, Канстанцін Ельскі і інш.). Беларускія карані меў французскі паэт Гіём Аполиннер, дзед якога (М. Кастрaвiцкi) як удзельнік паўстання 1863-1864 гг. эміграваў у Італію.
Гісторыю беларускай палітычнай эміграцыі можна пачаць з канца ХVIII ст. у паўстаннях Т. Касцюшкі (1794), польскім паўстанні (1831), паўстанні пад кіраўніцтвам К. Каліноўскага, у якіх актыўны ўдзел бралі беларуская шляхта і інтэлегенцыя. Пасля паражэння гэтых паўстанняў значная частка іх удзельнікаў нелегальна пакінула межы Расійскай імперыі. Сярод іх былі лепшыя сыны беларускага народа — М. Агінскі, А. Кастравіцкі, І. Дамейка, К. Ельскі, Б. Дыбоўскі, якія пазней сталі сусветна вядомымі музыкантамі, пісьменнікамі, навукоўцамі. Такім чынам вырываліся з асяроддзя беларускага народа інтэлегентныя, таленавітыя і патрыятычныя сілы, збядналіся творчыя магчымасці нацыі на Бацькаўшчыне.
Большасць удзельнікаў антырасійскіх паўстанняў уцякала за мяжу разам з палякамі і там аказвалася ў польскім асяроддзі. Частка іх залічвала сябе ў палякі. Але многія, каб адрознівацца ад палякаў, называлі сябе «ліцвінамі», або «літоўскай шляхтай». Як адзначае Вітаўт Кіпель у сваей кнізе «Беларусы ў ЗША», з гэтай мэтай яны стварылі свае арганізацыі — Літоўскае таварыства ў Парыжы, Польска-славянскае літаратурнае аб’яднанне ў Нью-Йорку і інш. Але як бы там ні было, сёння вельмі цяжка адшукаць прамых нашчадкаў той хвалі эміграцыі.
Затое захаваліся звесткі аб гвалтоўнай палітычнай эміграцыі (ці міграцыі, бо дзяржава была адна — Расія) тых часоў на ўсход. Дзесяткі тысяч беларусаў, удзельнікаў антырасійскіх паўстанняў, былі сасланы тады на катаргу і пасяленне.
Па афіцыйных звестках, толькі пасля падаўлення паўстання К. Каліноўскага (1863–1864) было пакарана смерцю 128 чал., адпраўлена на катаргу 853, у арыштанцкія роты 767, выслана за межы Беларусі 12 тыс., у тым ліку ў Сібір — 504 чалавекі.
Пасля паўстання 1831 г., з улікам нелаяльнасці беларускай шляхты да Расійскай імперыі, было выселена ў паўднёвыя губерні каля 10 тыс. шляхты, якая не змагла пацвердзіць сваю прыналежнасць да дваранскага саслоўя і была пераведзена ў разрад сялян-аднадворцаў.

Беларуская працоўная міграцыя ў канцы XIX ст. – 1917 г.

Масавая эканамічная эміграцыя з беларускіх земляў ахоплівае мяжу ХIХ-ХХ стст. Гэтая хваля працоўнай эміграцыі паклала пачатак фармаванню беларускай дыяспары як працэсу сталага пражывання значнай часткі беларускага народа за межамі сваёй радзімы. Да пачатку першай сусветнай вайны па эканамічных прычынах (беззямеллем, беспрацоўе) толькі ў Сібір з Беларусі перасялілася больш за 700 тыс. чал. (Пераважна сяляне), за межы Расіі – 500-800 тыс. чал. (у асноўным у ЗША, Канаду, Бразілію, Аргенціну, краіны Заходняй Еўропы) (2). За мяжой беларускія перасяленцы папаўнялі шэрагі некваліфікаваных працоўных, абжывалі малазаселеныя зямлі.
Палітыка царызму ў дачыненні да эміграцыі з этнічных беларускіх земляў зыходзіла з афіцыйнай дактрыны непрызнання беларусаў як асобнага народа і мела дваісты характар. З аднаго боку, яна садзейнічала перасяленню ў Сібір і на іншыя ўскраіны імперыі «рускага элемента» (да якога ставіліся і праваслаўныя беларусы) з мэтай іх каланізацыі і «абрусення». З другога боку, выезд за мяжу разглядаўся ўладамі як фактар ​​паслаблення «карэннага рускага насельніцтва» і на дзяржаўным узроўні эміграцыя за межы імперыі стрымлівалася.
Нягледзячы на даволі значную дыяспару, беларусы не змаглі заявіць пра сябе за мяжой як аб асобным этнасе. Незавершанасць фарміравання беларускай нацыі і,як следства, нізкі ўзровень нацыянальнай свядомасці эмігрантаў прадвызначылі паскораную асыміляцыю унутранай і знешняй міграцыі. Іміграцыйныя службы краін селішча рэгістравалі беларусаў як грамадзян Расійскай імперыі па веравызнанні: праваслаўных адносілі да рускіх, каталікоў – да палякаў.
Беларускія эмігранты не змаглі стварыць у гэты перыяд сваіх арганізацый за мяжой і далучаліся да рускіх і польскіх, а таксама ўкраінскіх і літоўскіх дыяспараў, што вяло да падпарадкавання чужым ідэйным і нацыянальным канцэпцыям і інтарэсам. Другое пакаленне беларусаў-эмігрантаў звычайна губляе сувязь з этнічнай радзімай. Аднак у сем’ях і месцах кампактнага пражывання беларусаў захоўвалася этнанацыянальных спецыфіка.

Другая масавая хваля беларускай эміграцыі была выкліканая першай сусветнай вайной, рэвалюцыйнымі падзеямі 1917 г., германскай і польскай акупацыі Беларусі. Па стане на травень 1918 г. ва РСФСР знаходзілася 2292 тыс. Уцекачоў з Беларусі, найбольшы лік якіх асела ў Маскве – 128 тыс., Петраградзе – 100 тыс. І цэнтральных расійскіх губернях 122 тыс. Чал. выехалі з Беларусі за мяжу. Каля 50 тыс. Жыхароў Беларусі было вывезена ў Нямеччыну па прымусовыя працы. У адпаведнасці з Рыжскім мірным дагаворам 1921 г. у Заходнюю Беларусь з Савецкай Расеі вярнулася ў 1919-1924 гг. больш за 700 тыс. бежанцаў.

Палітычная эміграцыя з тэрыторыі Беларусі ў 1918 – 1920-х гг.

У 20-30-я гады ўпершыню ў гісторыі аформілася беларуская палітычная эміграцыя, колькасць якой складала больш за 10 тыс. Чал. Галоўнай прычынай палітычнай эміграцыі было ўсталяванне савецкай улады ў Беларусі і пераслед прыхільнікаў БНР, незалежнасьць якой была абвешчана 25 сакавіка 1918 г. Урад БНР перайшoў на эмігранцкae становішча ў сакавіку 1919 г., пераехаўшы з Вільнюса ў Берлін. У далейшым ен неаднаразова змяняў месцы свайго знаходжання: Менск, Рыга, Каўнас, з лістапада 1923 г. – Прага. Дыпламатычныя прадстаўніцтвы, консульствы і місіі БНР дзейнічалі ў Нямеччыне, Эстоніі, Латвіі, Літве, Украіне, Фінляндыі, Турцыі, Балгарыі, Чэхаславакіі, Францыі.
Самая масавая хваля палітычнай эміграцыі з Расіі назіралася ў часы рэвалюцыйнай смуты — Кастрычніцкага перавароту і Грамадзянскай вайны. Пэўную частку гэтай хвалі склала беларуская нацыянальная інтэлігенцыя, перш за ўсё, кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі, якое вымушана было пакінуць Беларусь у 1919 г. Сярод іх П. Крачэўскі, А. Цвікевіч, Я. Варонка, В. Захарка, В. Ластоўкі, С. Некрашэвіч, А. Смоліч і іншыя. Яны выехалі на Захад — у Берлін, Прагу, а пазней многія з іх апынуліся ў ЗША. Разам з тым, трэба адзначыць, што пасля амністыі 1923 г. некаторыя з іх вярнуліся ў БССР, дзе ў 30-я гады сталі ахвярамі сталінскіх рэпрэсій. Большасць жа засталася ў замежжы і працягвала там нацыянальна-культурную і палітычную дзейнасць. Рада і ўрад БНР знаходзіліся спачатку ў Коўна, потым — у Празе. Там дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, маладзёжныя гурткі, працавалі паэты Уладзімір Жылка і Ларыса Геніюш, выдатны оперны спявак Забэйда-Суміцкі. Палітычны дзеяч Пётр Крачэўскі ў кнізе «Замежная Беларусь», выдадзенай у 1926 г., пісаў: «Эміграцыя заўжды была рэхам народа і правадніком яго вольных думак і імкненняў у шырокі свет агульначалавечага яднання».
Нацыянальна-культурную працу палітэмігранты спрабавалі весці і ў шэрагу іншых краін. У Францыі ў міжваенны перыяд дзейнічаў «Саюз беларускай працоўнай эміграцыі», які налічваў у сваім складзе некалькі тысяч чалавек. У 1923 г. ў Чыкага была створана «Беларуска-Амерыканская нацыянальная асацыяцыя», яе ўзначальваў першы старшыня ўрада БНР Язэп Варонка. У Аргенціне ў той час існавала Федэрацыя беларускіх таварыстваў.
Частка беларускіх дваран і тых, хто атрымаў афіцэрскія пагоны, падчас Грамадзянскай вайны ў Расіі змагаліся на баку белых. Разам з белай гвардыяй яны эмігрыравалі ў Францыю, Югаславію, іншыя краіны Еўропы і Амерыкі. Нават у далёкай Маньчжурыі, на Кітайска-Усходняй чыгунцы ў 20-я гады склалася суполка беларускіх эмігрантаў.

Працоўная эміграцыя з тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 1920-1930-х гг.

Калі Заходняя Беларусь была ў складзе Польшчы, умовы там для беларусаў былі не вельмі спрыяльнымі. Людзі з’язджалі за мяжу. Выезд адтуль быў вольны. Асноўныя напрамкі – Чэхаславакія, Францыя (актыўна, на заводах у Францыі працавалі вельмі шмат беларусаў). Таксама ЗША, Канада, Лацінская Амерыка. Сюды ў асноўным выязджалі сяляне для фэрмэрства. Таксама адной з асноўных прычын працоўнай эміграцыі ў гэты перыяд быў сусветны эканамічны крызіс 1929-1933 гг.

Паваенная хваля эміграцыі з тэрыторыі Беларусі (1940-я гг. – 1980-я гг.).

Другая сусветная вайна з’явілася прычынай масавых міграцыйных працэсаў на тэрыторыі Беларусі. З восені 1939 г. да 22 чэрвеня 1941 г. 1 170 тыс. Палякаў, беларусаў, украінцаў, прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, далучаных да СССР, былі дэпартаваныя ў паўночныя і ўсходнія рэгіёны Савецкага Саюза. У выніку ваенных дзеянняў супраць Польшчы ў нямецкім палоне апынулася 70-80 тыс. Беларусаў, якія ваявалі ў складзе польскага войска. Палітычная эміграцыя папоўнілася дзеячамі, якія выехалі з Заходняй Беларусі пасля ўступлення ў яе Чырвонай Арміі.
Каля 1,5 млн. жыхароў БССР эвакуавалася на ўсход СССР пасля пачатку фашысцкай агрэсіі. Сотні тысяч беларусаў, якія ваявалі ў Чырвонай Арміі, трапілі ў палон. Каля 400 тыс. жыхароў рэспублікі былі вывезены акупантамі на рабскую працу ў Нямеччыну. Да 400 тыс. Беларусаў Беласточчыны апынуліся ў Польшчы ў выніку савецка-польскай дамовы аб дзяржаўнай мяжы ад 16 жніўня 1954 г. У ходзе беларуска-польскай рэпатрыяцыі 1945-1948 гг. 274 тыс. Чалавек перасяліліся ў Польшчу, а адтуль вярнуліся 36 тыс. Беларусаў. У выніку пасляваеннай рэпатрыяцыі ў СССР вярнуліся больш за 520 тыс. Беларусаў.
Вайна выклікала трэцюю, самую вялікую ў XX. Ст. хвалю эміграцыі з Беларусі. На Захад выехалі беларускія арганізацыі і ўстановы, створаныя на акупаванай тэрыторыі: БЦР, атрады Беларускай Краёвай абароны, члены Саюза беларускай моладзі, служуцелi Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ). У канцы вайны беларуская дыяспара ў Еўропе складала каля 1 млн. чал.
У пасляваенныя гады на Захадзе склалася самае шматлікае ў гісторыі беларускай эміграцыі палітычная плынь, якое эмігранцкі гісторык Яўген Колубович вызначае лічбай у некалькі сотняў тысяч чалавек. Палітычная эміграцыя 40-х гадоў і яе нашчадкі складаюць аснову сучаснай заходняй беларускай дыяспары, якая фактычна не папаўнялася ў 50-80-я гады ў сувязі з адсутнасцю права на эміграцыю з СССР.
Галоўнай прычынай палітычнай эміграцыі былі яснае разуменне яе прадстаўнікамі бесперспектыўнасці беларускай нацыянальнай дзейнасці пры камуністычным рэжыме і неабходнасць выратавання ўласнага жыцця ад пагрозы непазбежных рэпрэсій з боку савецкай улады за вольнае або нявольнае супрацоўніцтва з акупантамі або проста за знаходжанне на акупаванай тэрыторыі. Пасляваенныя эмігранты па сваёй палітычных перакананнях былі антыкамуністы і нацыяналісты (Нацыяналізм разумеецца намі ў агульнапрынятым у сусветнай палітычнай і сацыялагічнай навуцы сэнсу, т. Е. Як ідэалогія, заснаваная на веры, што людзі. Аб’яднаны мовай, агульны -этнические прыкметы, складаюць асобным і самастойным палітычная супольнасць (гл :. Пінгвін Слоўнік Сацыялогія Penguin Books London, 1994. P. 276 ..)).
Арганізацыйныя асновы пасляваеннай эміграцыі былі закладзеныя ў лагерах для перамешчаных асоб у заходніх зонах акупацыі Нямеччыны і Аўстрыі. Створаныя тут « беларускія нацыянальныя камітэты » ці « камітэты дапамогі » пачалі хутка распаўсюджваць нацыянальную ідэалогію на ўсе сферы пражывання суайчыннікаў, першым чынам на адукацыю, друк, царкоўнае жыццё.
Аднак беларуская эміграцыя, не паспеўшы сабрацца і кансалідаваць свае сілы, уступіла ў паласу палітычных разыходжанняў і падзелы. У першыя пасляваенныя гады яна падзялілася на два лагеры: прыхільнікаў БНР і прыхільнікаў БЦР.

Асаблівасці фарміравання беларускай дыяспары ў 1918-1991 гг. Агульная характарыстыка.

У выніку рэвалюцыі 1917, вайны 1914-1918гг і грамадзянскай вайны (1919-1920) сфармаваўся вялікі паток палітычных мігрантаў з тэрыторыі РБ. Як правіла, было два напрамкі для выезду: на ўсходзе ў губерні Расійскай імперыі і на захадзе Еўропы, а з Еўропы ўжо ў іншыя краіны па ўсім свеце.
У 1921 тэрыторыя Беларусі была падзелена па Рыжскай Мірнай дамове паміж Польшчай і Расіяй. У 1922 БССР увайшла ў склад СССР. 1924 – прынятая канстытуцыя. Пасля гэтага выезд быў забаронены. Пасля 1927 г. да 1980 выехаць ўжо было немагчыма, толькі ў межах СССР (добраахвотна ці прымусова).
Беларусы, якія жылі ў Заходняй Беларусі з 1921-1939, спакойна маглі выехаць у любыя краіны. Шмат людзей з’ехалі ў Францыю, так як Францыя добра прымала. У 1918 створана БНР. Яна не магла кантраляваць тэрыторыю і вымушана была эміграваць. Можна сказаць, што паўнавартасная палітычная эміграцыя пачалася з 1918. У канцы 80-х выезд за мяжу дазваляецца. У асноўным – ЗША і Ізраіль.

Беларуская эміграцыя пасля 1991г.

Беларусь першая з постсавецкіх дзяржаў (з сярэдзіны 1990 х гг.) набыла палітычную эміграцыю. Апаненты дзеючай ўлады, якія не прымалi яе стаўленне да дзяржаўнасці, беларускaй мовы, культуры, ўнутранага і знешняга курса, выязджае не толькі ў заходнія краіны, але і ў Літву. Тут дзейнічае Віленскі цэнтр грамадскіх ініцыятыў  » дэмакратыя для Беларусі « . Сярод літоўскіх беларусаў набылі водгук акцыі прыняцця сімвалічнага грамадзянства БНР.
Рэзкае пагаршэнне сацыяльна-эканамічнай і экалагічнай сітуацыі ў рэспубліцы, а таксама лібералізацыя жыцця ў краіне і змяненне заканадаўства аб выездзе за мяжу істотна павялічылі ў канцы 80-х-пачатку 90-х гг. адток гарадскога насельніцтва за мяжу. Па дадзеных МУС Рэспублікі Беларусь, ў 1989 г. атрымалі дазвол на выезд у іншыя краіны 14,7 тыс. чалавек, ў 1990 г. гэта колькасць павялічылася больш чым у два разы і склала 34,1 тыс. чалавек, затым рушылі ўслед памяншэнне гэтага патоку і адносная стабілізацыя.
Структура матываў знешняй працоўнай міграцыі вызначаецца перш за ўсё цяжкім матэрыяльным становішчам, у якім апынулася ў цяперашні час большасць насельніцтва рэспублікі. Асноўны матыў працоўнай міграцыі для абсалютнай большасці апытаных – зарабіць грошы і тым самым палепшыць сваё матэрыяльнае становішча. Адрыў гэтага матыву ад іншых такі значны, што дае ўсе падставы казаць аб рэзкім падзенні жыццёвага ўзроўню ўсіх слаёў насельніцтва.
У пачатку 90-х гадоў беларускія ўлады ажыццявілі шэраг важных мерапрыемстваў у падтрымку нацыянальнай дыяспары. У адпаведнасці з прынятымі законамі і падпісанымі ўрадам міжнароднымі дамовамі прадугледжваецца абарона правоў замежных суайчыннікаў. Пры падтрымцы ўрада і парламента ў Менску прайшлі 1 – я сустрэча беларусаў блізкага замежжа (снежань 1992), 1-ы з’езд беларусаў свету (ліпень 1993 г.) ў 1990 г. было створана Згуртаванне беларусаў свету « Бацькаўшчына ». У 1993 г. на дзяржаўным узроўні прынята праграма « Беларусы ў свеце » завершаная ў 1997 годзе. Шмат у чым гэтыя крокі былі звязаныя з неабходнасцю падтрымкі беларускай дыяспары ў рэспубліках былога СССР, з распадам Саюз ператварыўся з ўнутрысаюзнай міграцыі ў класічную эміграцыю. Больш за 2 млн. беларусаў апынуліся ў дзяржавах блізкага замежжа. Пасля распаду СССР выявілася тэндэнцыя вяртання суайчыннікаў у Беларусь, якая, аднак, неўзабаве саслабла. У 1992-1994 гг. у Беларусь прыехала з новых незалежных дзяржаў 281 тыс. чал. , у тым ліку 150 тыс. беларусаў.
Пасля прыходу да ўлады прэзідэнта А. Лукашэнка і адкату ад заваёў нацыянальнага адраджэння пачатку 90-х гадоў адносіны паміж афіцыйнымі ўладамі і нацыянальна арыентаванымі цэнтрамі беларускай дыяспары блізкага і асабліва далёкага замежжа пагоршыліся. Большасць замежных суайчыннікаў негатыўна ўспрыняла вынікі рэферэндумаў 1995-1996 гг. , расцаніць іх як наступ на беларускую мову і нацыянальную гістарычную сімволіку, усталяванне аўтарытарнага рэжыму і пагрозу беларускай дзяржаўнасці.
Вырашэння праблем дыяспары садзейнічала стварэнне Дзяржаўнай міграцыйнай службы (1992) і затым прыняцце Дзяржаўнай міграцыйнай праграмы (1998) Закона аб ўездзе і выездзе (1993), а таксама Дзяржаўнай праграмы « Беларусы ў свеце ». Прымаючы гэтую праграму, прапанаваную АН Беларусі і ўзгоднены з Міністэрствам замежных спраў, Міністэрствам культуры, Міністэрствам адукацыі, Міністэрствам юстыцыі, Дзяржкамітэтам па знешніх эканамічных сувязях і інш., Урад зыходзіла з неабходнасці « кансалідацыі нацыі праз асэнсаванне цэласнасці беларускага народа ў свеце »

Беларуская дыяспара ў пачатку XXI ст. колькасць, краіны пражывання, спецыфіка

Найбольшая беларуская грамада жыве ў Расіі – 814 тыс., ва Украіне – 275 тыс., Казахстане – 111 тыс., Латвіi – 79 тыс., Літвe – 55 тыс., Эстоніi – 21 тыс., y ЗША – 600 тыс. чалавек (на самой справе нашмат менш).
Энцыклапедыя Беларусі ацаніла колькасць беларусаў у Канадзе ў 110 тыс. Аднак прафесар Атаўскага універсітэта, старшыня Асацыяцыі славістаў Канады Уладзімір Кэй (Кісялеўскі), аўтар працы пра канадцаў беларускага паходжання, назваў лічбу на 1960 у 30 тыс., падкрэсліўшы пры гэтым, што толькі 4 тыс. з іх лічаць сябе беларусамі. З гэтай лічбай пагаджаецца беларускае пасольства ў Канадзе. Паводле яго інфармацыі, перапіс насельніцтва, які праводзіўся в 2001., даў лічбу 5115 грамадзян-беларусаў.
У Вялікабрытаніі, па дадзеных ЭГБ (Энцыклапедыі гісторыі Беларусі), пражывае каля 20 тыс. Беларусаў. Аднак айцец Аляксандар Надсан ацаніў цяперашнюю колькасць беларусаў у 5 тыс. чалавек. У Аргентыне па стане на 2005 год пражывала 7 тыс. нашых суайчыннікаў, у Бельгіі – каля 2 тыс. Раней была прынятая лічба, што ў Польшчы (першым чынам на Беласточчыне) пражывае каля 300 тыс. Беларусаў, аднак апошні перапіс зафіксаваў, што беларусамі запісаліся каля 50 тыс., астатнія палічылі сябе праваслаўнымі палякамі.
Па дадзеных, з якімі згодна большасць даследчыкаў, па стане на 2005 за межамі Беларусі пражывала 2,1-2,4 млн. Беларусаў, або 20-25% ад іх агульнага складу.
Але ў актыўным жыццi (ўваходзяць у супольнасці, удзельнічаюць у нацыянальных святкаваннях, якія цікавяцца гісторыяй і культурай этнічнай Радзімы, дэманструюць сваё этнічнае паходжанне) удзельнічае толькі невялікая частка беларусаў замежжа.
Вядзенне падлікаў беларусаў далёкага замежжа – справа складаная. К 1991 нашы суайчыннікі ўлічваліся там разам з іншымі выхадцамі з СССР. Часы незалежнасці не нашмат выправілі сітуацыю. Міністэрства статыстыкі Канады, ЗША, Аргентыны ў агульнадаступных публікацыях робяць так званы топ-10: фіксуюць толькі прадстаўнікоў дзесяці нацый – «пастаўшчыкоў» найбольшай колькасці імігрантаў. Беларусы ў гэтую дзесятку не ўваходзяць і па-ранейшаму аб’ядноўваюцца ў раздзеле «іншыя нацыянальнасці».
І яшчэ адзін непрыемны для беларусаў факт: суседзі – рускія, палякі, украінцы – уваходзяць у дзесятку найбуйнейшых дыяспар свету. Іх колькасную перавагу над беларусамі ў краінах пражывання пры невысокім узроўні нацыянальнай свядомасці нашых суайчыннікаў прыводзіць да таго, што яны мімаволі трапляюць у сферу ўплыву польскай, украінскай ці расійскай дыяспар.
Аналіз стану і тэндэнцый, якія назіраюцца ў розных дыяспарах і, перш за ўсё, у беларускім замежжы, дае падставы сцвярджаць: канчатковай, або самой дакладнай лічбы па колькасці суайчыннікаў за мяжой не існуе і існаваць не можа. Склад дыяспары змяняецца пад уплывам розных фактараў. Высокі аўтарытэт дзяржавы-метраполіі, актыўная дзейнасць дыпламатычных прадстаўніцтваў і грамадскіх арганізацый могуць прыцягнуць у кругі дыяспары не толькі нядаўніх эмігрантаў, але і нашчадкаў ранейшых хваляў эміграцыі.
Вядомы даследчык беларускай эміграцыі Вітаўт Кіпель параўнаў эміграцыю з раскідвання камянёў, ён адзначаў: «гэтых камянёў столькі панакідалі і так далёка, што, каб сабраць іх, спатрэбіцца не адно пакаленне. А зрабіць гэта трэба ». І сапраўды, беларусаў раскідана па свеце шмат, у розны час яны пакідалі сваю радзіму па розных прычынах, аднак усіх іх аб’ядноўвала адно – пошук лепшай долі.
У сучасным свеце большасць краін падтрымлівае інтэнсіўныя сувязі са сваёй нацыянальнай дыяспарай. Намаганні і выдаткі, якія пры гэтым маюць месца, у многіх выпадках выдатна аплачваюцца палітычнымі, эканамічнымі, культурнымі і іншымі дывідэндамі для метраполіі. Дыяспяральная палітыка дзяржаў свету звычайна будуецца з улікам нацыянальных асаблівасцяў і актуальных інтарэсаў. Адны дзяржавы робяць акцэнт на рэпатрыяцыі суайчыннікаў з-за мяжы на Радзіму. Такой палітыкі прытрымліваліся ў свой час Ізраіль, Францыя. Другія метраполіі бяруць на сябе патэрналісцкія функцыі ў дачыненні да суайчыннікаў замежжа, абараняюць іх правы, дапамагаюць падтрымліваць родную мову і нацыянальна-культурныя асаблівасці.
У якасці прыкладаў можна назваць Расiю і яе палітыку на постсавецкай прасторы, або Паўднёвую і Паўночную Карэі, якія аднолькава настойліва спрабуюць абараняць правы сваіх суайчыннікаў у Японіі. Трэція дзяржавы, і такіх большасць, напаўняюць дыяспаральную палітыку прагматычным зместам, імкнуцца выкарыстаць эканамічны і палітычны патэнцыял дыяспары ў карысць метраполіі.
Рэспубліка Беларусь назапасіла пэўны вопыт супрацоўніцтва з суайчыннікамі за мяжой. Сабрана дастаткова падрабязная інфармацыя пра колькасць беларусаў у розных краінах і рэгіёнах, аб іх прававым, палітычным і эканамічным становішчы, выдадзены шэраг публікацый пра гісторыю і традыцыях дыяспары. Культурная спадчына беларусаў замежжа паступова далучаецца да культурнага здабытку ўсёй беларускай нацыі.
За 1994-2004 гады ў Рэспубліцы Беларусь быў прыняты шэраг дакументаў, якія канкрэтызуюць мэты, формы і механізмы ўзаемадзеяння з беларускай дыяспарай у краінах блізкага і далёкага замежжа, у тым ліку пытанні яе прававой абароны і метады фарміраванні эфектыўнай сістэмы супрацоўніцтва з беларускімі арганізацыямі. У Дадзенае рашэнне задач па падтрымцы суайчыннікаў за мяжой задзейнічаныя шматлікія структурныя падраздзяленні міністэрстваў і ведомств.Эта праца ў асноўным была арыентавана на краіны СНД, дзе па гэты дзень пражывае асноўная частка нашых суайчыннікаў.

Source: https://studfiles.net/preview/4238698/